U yozgan alifbodan bolalar tez savod chiqargan. Ismatulla Rahmatullayevning “Mehnat qahramoni”dan “Xalq dushmani”igacha bosgan yo‘li


Saqlash
11:02 / 20.02.2024 554 0

“Sayqali ro‘yi zamin ast” ya’ni “Yer yuzining sayqali” hatto mustamlakachi Chor Rossiyasi Turkistonni zulm va istibdod iskanjasida ushlab turgan davrlarda-da o‘zbek xalqini uzluksiz yetuk taraqqiyparvar ziyolilar bilan ta’minlab turdi. Samarqandda madaniyat va xalq maorifining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan mohir jamoatchi, atoqli pedagoglardan biri Ismatulla Rahmatullayev ham ana shunday peshqadam ziyolilardan biri edi.

 

Ismatulla Rahmatullayev 1883-yilda Samarqand shahrining Rajabamin qishlog‘ida kambag‘al bog‘bon oilasida tug‘ilgan. Uning otasi shu qishloqdagi boylarning uzumzorlari va bog‘larida yollanib ishlagan.

 

Atoqli olim M.Fattoyevning ma’lumot berishicha, Ismatulla Rahmatullayevning savod chiqarishi va yetuk pedagog bo‘lishida Abduqodir Shakuriy oilasining hissasi katta bo‘lgan. Jumladan, yosh Ismatullaga xat-savodni Abduqodir Shakuriyning onasi Bobi Roziya o‘rgatgan edi.

 

Abduqodir Shakuriy

 

Ismatulla eski maktabni tugatib, 1901-yilda ilg‘or pedagoglardan biri tomonidan tashkil etilgan yangi usul maktabida o‘qiydi. Maktabni muvafaqqiyatli tamomlab, 1905-yildan boshlab mashhur pedagog Abduqodir Shakuriy tomonidan asos solingan yangi usuldagi maktabga o‘qituvchi sifatida ishga qabul qilinadi va ayni paytda rus pedagogi Stachkov tomonidan Samarqand shahrida tashkil qilingan rus-tuzem maktabida ham tahsil ola boshlaydi. Ismatulla Rahmatullayev ushbu maktabda rus tili, matematika, geometriya va geografiya kabi fanlarni o‘rganadi. Keyinchalik u Abduqodir Shakuriy bilan birga Qo‘qon shahriga borib, u yerda ochilgan yangi usuldagi matablar bilan, shuningdek, qo‘qon taraqqiyparvarlarining yetuk shaxsiyatlaridan biri bo‘lgan Hamza Hakimzoda Niyoziy bilan tanishadi.

 

Alohida ta’kidlash o‘rinliki, Shakuriy maktabida tojik va o‘zbek bolalari birga o‘qitilar edi. Bu yerda tojik tili asosiy til hisoblanar, bolaning savodi chiqqach, o‘zbek va tojik tillarida yozilgan kitoblar o‘qitilar edi. Shu bilan bir qatorda, o‘quvchilarni ozarboyjon va tatar adabiyoti namunalari bilan tanishtirish maqsadida shu tillarda yozilgan ayrim parchalar ham o‘qitilar edi.

 

 

Samarqanddagi jadid maktabi. Markazda Abduqodir Shakuriy va Ismatulla Rahmatullayev

 

Shakuriy va Ismatulla Rahmatullayevlar o‘z o‘quvchilari uchun bir yilda bir marta imtihon uyushtirardi. Imtihonda u ota-onalar oldida o‘quvchilar bilimining natijalarini namoyish qildirar, ota-onalar esa o‘z bolalarining qisqa muddat ichida xat-savodli, hisob, geografiya va tibbiyotdan ma’lumotga ega bo‘lganini ko‘rib hayratlanardilar.

 

Shakuriy maktabining shuhrati keng tarqala boshladi, O‘rta Osiyodagi boshqa ma’rifatparvar kishilarning diqqatini jalb etdi. O‘z navbatida ushbu maktabning butun Turkiston bo‘ylab shuhrat qozonishida Ismatulla Rahmatullayev ham o‘zining katta hissasini qo‘sha oldi.

 

Ismatulla Rahmatullayev bu davrda Abduqodir Shakuriy maktabida o‘qituvchilik qilish bilan bir qatorda, yangi usuldagi maktablar uchun yangi darsliklar, o‘qish kitoblari, alifbe tuzish va nashr etish bilan ham shug‘ullanadi. Jumladan, 1907-yilda Abduqodir Shakuriy tomonidan II sinflar uchun tuzilgan “Jomeul hikoyat” o‘qish kitobining nashr ettirilishida Ismatulla Rahmatullayev bevosita ishtirok etdi.

 

Ismatulla Rahmatullayev Oktyabr inqilobini aksariyat o‘zbek ziyolilari kabi xursandchilik bilan kutib oldi, u ushbu inqilobda Turkistonning ozodligini ko‘rdi, yurtning, jumladan, millatning kelgusi taqdiri endi yorug‘ bo‘lishiga umid qildi. Shu sababli ham u inqilobdan so‘ng Samarqanddagi xalq maorifi organlarida rahbarlik lavozimlarida ishlab, maorif sohasida katta tashkilotchilik ishlarini olib bordi. U sovet hukumatining nazariga tushib Samarqand xalq maorifi bo‘limining o‘zbek, tojik va boshqa mahalliy maktablar sektori boshlig‘i etib tayinlandi.

 

Ismatulla Rahmatullayev 19181922-yillarda Samarqandda o‘zbek va tojik maktablarini tashkil qilish va ularning ishini rivojlantirish yo‘lida katta ishlarni olib bordi. “Samarqand ovozi” gazetasining ma’lumotlariga qaraganda Ismatulla Rahmatullayev 1919-yilning o‘zida Samarqand shahrida 35 ta yangi maktabni tashkil etishda faollik ko‘rsatgan.