Oʻqituvchilarni eng “odobli” va “qanoatli” farzandlar deb bilishadi. Sobiq adabiyot o‘qituvchisi bilan ochiq suhbat


Saqlash
18:06 / 12.06.2024 1053 0

Insoniyatni yuksaltiruvchi, dunyoqarashini kengaytiruvchi tuyg‘ularning tarbiyasida adabiyotning o‘rni beqiyos. Shuning uchun ham aksarimizni adabiyot bilan ilk bor tanishtiradgan kishilar – o‘qituvchilar yelkasidagi mas’uliyat katta, deyish mumkin. Birgina uning mahorati va sevgisi bilan o‘quvchiga umuman yangi bir dunyo eshiklari ochiladi. Xo‘sh, ana shunday katta vazifani ortmoqlab borayotgan adabiyot o‘qituvchisining buguni qanday? Bozor iqtisodiyoti o‘zining qonun-qoidalarini yaratgan. U bilan hisoblashmagan zamondoshning umri unadi, yo‘li unmaydi! Bugun adabiyot o‘qituvchisi zamon bilan qanday kelishyapti? Uni qanday muammolar qiynayapti? Shu kabi savollar atrofida sobiq adabiyot fani o‘qituvchisi Oybek Mamataliyev bilan ochiq suhbatga kirishdik.

 

– Jamiyatimizdagi aksar sohalarda asosiy ishlar qolib, dekoratsiya uchun vaqt olishdek buzilmas an’ana shakllangan. Yoki ishga qabul qilishda tajriba va mahоrat qolib, xorijiy til sertifikati, uzoq yillik ish staji, ijtimoiy ahvol kabi talablar birlamchi omil sifatida ko‘riladi. Bu vaziyatlar ta’lim sohasiga ham begona emas. Aytingchi, bugun adabiyot o‘qituvchilarini qanday muammolar qiynamoqda?

 

Ijozatingiz bilan bu savolga batafsil javob bersam. Yutuqlarni boshqalar gapirib boʻlishgan. Ular gapirmasak ham oʻzimizniki boʻlib qolaveradi. Ammo xatolarimizga nazar solish bizni kuchaytiradi. Adabiyot o‘qituvchilari bir necha yildan beri ona tili va adabiyot fanining bo‘lib o‘qitilishi haqidagi qarorni kutishadi. Chunki u qiyinlik darajasi yuqori fanlardan biri hisoblanadi. Ustiga ustak, milliy til va adabiyot davlatning asosiy belgilaridan biri bo‘lgani uchun bu fanga davlat siyosati darajasida qaralishi shart. Ammo amalda ingliz va rus tili o‘qituvchilariga berilgan ko‘plab ustunliklar, imtiyozlar ona tilimizni o‘rgatadigan pedagoglarda yo‘q. Qolaversa, bu fanlar sinfni ikkiga boʻlgan holda oʻqitiladi. Ona tilimiz esa 40–50 ta bolani bir xonaga toʻplab oʻtiladi. 30–40 ta o‘quvchi bilan sifatli dars o‘tish haqida gap bo‘lishi ham mumkin emas. So‘zlarim biroz keskinroq yangrayotgan bo‘lishi mumkin. Lekin haqiqiy holat shunday. Ayniqsa, Toshkent shahrida bu yaqqol seziladi.

 

Imtiyozlar haqida gap ochilsa, jiddiy siljish bor deb aytolmayman. Avvallari ham chet tili fani muhimroq hisoblanardi va yaxshiroq ustama toʻlanardi. Hozir ham shunday. 2-3 yil ilgari har oy bir nechta oʻqituvchi yaxshi ishlayotgani uchun moddiy ragʻbat olardi. Endi esa u ham bekor qilinib, oʻrniga quruq rahmat qoldi. Milliy sertifikat imtihonlariga kam vaqt berilganligi uchun sanoqli pedagog sertifikat olishga ulgurdi. Lekin bu umumiy oʻsishni anglatmaydi.

 

Keyingi muammo bu ish joyi uchun tanlov yoki fan o‘qituvchisini baholaydigan mezon masalasi. Yaxshi bilasiz, universitetlarda ona tili va adabiyot fani mutaxassisligiga boshqalarga nisbatan ancha ko‘p kvota ajratilgan. Shu boisdan bitta ish joyi uchun raqobatlashadigan universitet bitiruvchilari va ishsiz bo‘lgan nomzodlar yetarlicha topiladi. Xo‘sh, ko‘plab maktablar qanday yo‘l tutadi, deb o‘ylaysiz? Bitirib kelgan kadrda katta ehtimol bilan tajriba ham, toifa ham bo‘lmaydi. Talabalik vaqtidan ishlab kelganlar juda kam. Direktor go‘yoki yosh kadrni ishga olib, o‘zining mulkiga aylangan maktabni tajriba maydoniga aylantirib qo‘ygisi kelmaydi. Chunki undan ham toifali pedagoglari nechtaligi so‘raladi. Eshik ortida esa sinfxonaga adabiyot ruhini singdirib yuboradigan yosh kadrlar qolib ketgan bo‘lishi ham mumkin. Eng qo‘rqinchli variant – vakant haqida e’lon berib, birinchi qo‘ng‘iroq qilgan odamni ishga olish. Bunisi juda ko‘p uchraydi. Vakant haqidagi e’lon joylanganiga besh daqiqa bo‘lmay, qo‘ng‘iroq qilganingizda “kadr olib bo‘ldik” degan javobni eshitishingiz mumkin. Direktor besh daqiqada telefon orqali adabiyot fani masalasini hal qilib qo‘ya qoladi. Hech qanday tanlov o‘tkazilmaydi. Shuning uchun ham ishga qabul qilish jarayonini biroz tartibga solish zarur. Eng yaxshi nomzod toifasi yoki tajribasi yo‘qligi, kimdandir testni kamroq ishlagani yoki biroz keyinroq qo‘ng‘iroq qilgani tufayli maktab tashqarisida qolib, muhim fan sohadan uzoq kishiga topshirilishi kerak emas.

 

 

Adabiyot o‘qituvchisining bilimi asosiy va ba’zi o‘rinlarda yagona talabga aylanib qolgani ham bor gap. Alaloqibat, darslik va testlarni yodlab olgan repetitorlar adabiyotni his ettiradigan maktab o‘qituvchisidan afzal ko‘rilmoqda. Bu biz uchun yomon signal. O‘zim ham repetitorlik bilan shug‘ullanib kelaman. Ammo atrofimdagi insonlar meni repetitor sifatida emas, o‘qituvchi sifatida qabul qilishini istayman. Chunki adabiyot o‘qituvchisining vazifasi yuksakroq. U jamiyatning hislarini, didini, qalbini tarbiyalaydi.  Bunday pedagogning salohiyatini testlar, sertifikatlar toʻla namoyon etib berolmaydi. Afsuski, bizning ta’lim shuni mezon qilib ushlab olgan.

 

8-9 yil muqaddam men ham adabiyot ustozi darslikni nuqta-verguligacha yoddan bilishi shart, deb hisoblardim. Chunki o‘zimiz barcha sinf darsliklarini “suv qilib ichib” o‘qishga kirgandik. Keyinchalik “diplomli bo‘lib olsam bo‘ldi, organga ishga kirib olaman” deb reja qilgan va umidi puchga chiqqach ona tili va adabiyot fanidan dars soati olib, “maktabdan qo‘nim topgan” adabiyot ustozlari ko‘payib qolganiga guvoh bo‘ldik. O‘sha paytdagi eng asosiy talab shu bo‘lib qoldi. Navoiyni kalaka qiladigan, kitob ko‘targan odamga masxaraomuz ohangda “aqlli”, “botanik” deb nom qo‘yib oladigan, bitta ham she’r yod olmagan “begona”lar safi ancha kengaydi. Ba’zi direktorlar 2-3 ta nomzodni test ishlatib ko‘rib ishga olishardi. Shunday tanlovlarda testni boshqalardan kam ishlagan adabiyotsevar, shoirtabiat kadrlarning yuziga eshik qattiq yopilib, “to‘tiqushlar” ishga olingan holatlarga shohid boʻlgach va 2-3 yil o‘quvchilar dunyosida yashagach, adabiyot o‘qituvchisi uchun darslikni o‘zlashtirish birinchi talab bo‘lishi kerak emas, adabiyotni his etish va buni o‘quvchiga yuqtira olish asosiy mezon bo‘lishi kerak, degan xulosaga keldim. Savolingizga uzoqdan olib kelib javob berishimning boisi shuki, ta‘limga nisbatan bunday noto‘g‘ri yondashuv bugun ham ko‘plab maktablarga ijodkor, adabiyotsevar, kitobxon muallim kirib borishiga to‘siq bo‘lmoqda.

 

– Bugun yana bir og‘riqli tomonimiz – darsliklar. Buni ijtimoiy tarmoqlarda kunora trendga chiqayotgan yangi “qovunlar” sotib turibdi. O‘qituvchi sifatida bugungi darsliklar haqida ham mulohazalaringizni bildirsangiz. Masalan, men o‘quvchiligimda 7-8-sinf darsiliklari edi, adashmasam, “Bahor qaytmaydi”, “O‘tkan kunlar”dan berilgan parchalarni o‘qib, doskaga chiqib gapirib berishga uyalganman. Keyinchalik bu asarlarning to‘liq variantini o‘qiganimda vatanparvarlik, insoniylik balqib turgan sahnalari bor ekan-ku, shu parchalardan ham qo‘yishganda bo‘larkan-ku, degan e’tirozlarim bo‘lgan.

 

– Darslik tuzilayotganida bolaning yosh xususiyati, qiziqishlari inobatga olinishi shart. Demak, bugunning oʻquvchisini yaxshi oʻrgangan, u bilan doimiy muloqotda boʻlgan, sodda qilib aytganda, ayni paytda maktab havosidan nafas olib turgan insonlar darslik yaratish ustida bosh qotirsalar yaxshi boʻlar edi. Lekin bizda darslikni asosan oliygohlarda faoliyat yuritadigan olimlar tuzadi. Ular esa yaqin kunlarda maktab oʻquvchisiga dars bermagan. Tabiiyki, bolaning ehtiyojlaridan bexabar, asosan talabaning ongiga moslashgan. Butun respublika maktablarining adabiyot oʻqituvchilari oʻzlari oʻqitadigan darslikni tuzishda bamaslahat qatnasha olishmaydi. Buni ham adabiyot muallimlarini qiynayotgan muammolar roʻyxatiga qoʻshib qoʻysangiz boʻladi. Axir, bola nimani sevib oʻqishini u bilan har kuni gaplashadigan ustozlari yaxshiroq biladi.

 

Men har bir chorak va yil yakunida oʻquvchilar bilan darslikdagi eng yorqin asarlar boʻyicha soʻrovnoma oʻtkazaman. Savol oddiy: esingizda qolgan asarlarni yoddan ayting. Bolalar yodida qolgan asarlarni sanaydi. Kimdir 10 ta, kimdir 5 ta, yana kimdir 15 ta asarni eslaydi. Bular orasida 2-3 tasi barcha uchun birdek sevimli asar hisoblanadi. Said Ahmadning “Qochoq”, A.Qahhorning “Dahshat”, Oʻ.Hoshimovning “Urushning soʻnggi qurboni”, Odil Yoqubovning “Muzqaymoq” hikoyasi, Asqad Muxtorning “Chinor” romanidan olingan parcha, “Asrga tatigulik kun” romani kabilarni oʻquvchilar cheksiz hayajon bilan oʻqib chiqishgan. Toʻgʻri, oʻquvchiga xush kelmaydigan, u anglayolmaydigan, ammo adabiyotning sara asarlari ham koʻp. Lekin darslik – bu oʻquvchiga tegishli hudud. Agar bola qalbidan joy olmasa, uning ruhiyatiga hamohang kelmasa, manaman degan klassik asarga ham darslikda joy yoʻq, deb oʻylayman.